योग आणि भारतीय जीवनपद्धती

आज ‘योग’ म्हटले की बहुतेकांच्या डोळ्यांसमोर वेगवेगळी आसने येतात. आसने हा योगाचा एक भाग निश्चितच आहे; पण भारतीय परंपरेत योग ही त्याहून व्यापक संकल्पना आहे. ती एक जीवनपद्धती आहे — मन, शरीर आणि आचरण यांना शिस्त आणि समतोल देणारी.

‘योग’ या शब्दाचा अर्थ

‘योग’ हा शब्द ‘युज्’ या धातूपासून आला असून त्याचा अर्थ जोडणे असा सांगितला जातो. पतंजलींच्या योगसूत्रांमध्ये योगाची व्याख्या ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः’ अशी केलेली आहे, म्हणजे मनातील वृत्तींवर नियंत्रण मिळवणे. भगवद्गीतेत ‘समत्वं योग उच्यते’ असे म्हटले आहे — सुख-दुःख, यश-अपयश यांत मनाचा समतोल राखणे हा योग.

अष्टांग योग — आठ अंगे

पतंजलींनी योगाची आठ अंगे सांगितली आहेत. त्यांपैकी आसन हे केवळ तिसरे अंग आहे:

• यम — समाजाशी वागण्याचे नियम (उदा. अहिंसा, सत्य)
• नियम — स्वतःचे आचरण (उदा. शौच, संतोष, स्वाध्याय)
• आसन — शरीराची स्थिरता
• प्राणायाम — श्वासाचे नियमन
• प्रत्याहार — इंद्रियांना आवर घालणे
• धारणा — एकाग्रता
• ध्यान — चिंतन
• समाधी — पूर्ण एकरूपता

योग आणि रोजचे जीवन

नियमित दिनचर्या, संयमित आहार-विहार, स्वाध्याय आणि मनःशांती यांचा आग्रह भारतीय जीवनपद्धतीत दिसतो. योगाभ्यास या सर्व गोष्टींशी नैसर्गिकपणे जोडलेला आहे. म्हणूनच योगाकडे केवळ व्यायाम म्हणून न पाहता, जीवनाकडे पाहण्याची एक दृष्टी म्हणून पाहिले जाते.

योग आणि भारतीय जीवनपद्धती यांतील परस्परसंबंध सामान्य वाचकांपर्यंत सहजपणे पोहोचवणे — हाच योगविषयक लेखनाचा हेतू असावा.

योगाभ्यास करताना घ्यावयाची काळजी

योगाभ्यास सुरू करताना अनुभवी प्रशिक्षकाचे मार्गदर्शन घेणे चांगले. आपल्याला काही शारीरिक अडचणी किंवा आजार असल्यास योगाभ्यास सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला जरूर घ्यावा. हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे; तो वैद्यकीय सल्ल्याला पर्याय नाही.

ह.भ.प. मुग्धा पुंडे यांनी १२ हून अधिक वर्षे योग प्रशिक्षक म्हणून कार्य केले आहे. त्यांच्या योग व अध्यापनविषयक कार्याची माहिती योग व अध्यापन या पानावर वाचा; प्रशिक्षणाविषयी चौकशीसाठी संपर्क करा.